جمعه , ۲۳ آذر ۱۳۹۷

آیا فروپاشی خانواده ی هسته‌ای در ایران در حال وقوع است؟

بازدید: 4,563

leyla.hajiaghaee             لیلا حاجی آقایی

 

خانواده امروز با مجموعه وسیعی از عوامل مانند فناوری ها، جهانی شدن، گسترش آموزش و آموزش عالی، فراغتی شدن جامعه، رسانه ای شدن، زنانه شدن، مصرفی شدن، دموکراتیک شدن، شبکه ای شدن، مجازی شدن و دیگر فرایندهای عمومی تحول فرهنگ ارتباط دارد. جامعه ایران نیز مانند جوامع دیگر از فرایندهای مذکور تأثیر پذیرفته است و نگاهی عالمانه ما را به واقعیت محض«تغییر خانواده» هدایت میکند.با توجه به سرعت پر شتاب فن آوری های مدرن ما شاهد تغییرات عمده هم در فرم و‌هم محتوای خانواده هستیم.

تأخیر در سن ازدواج، مضیقه ازدواج و طلاق ، افزایش “زندگی مجردی”  به عنوان شیوه ای از زیستن ، بر هم خوردن  الگوهای سنتی در پاسخگویی به میل جنسی ، شکسته شدن تابوهای جنسی  و چرخش بیشتر مناسبات  افراد به سمت روابط جنسی و «تنانه  شدن» لذات با سیطره تکنولوژی رسانه ای از شاخص‌های سبک زندگی خانواده امروزی در ایران است.دربطن خانواده ها ی مدرن ،زنان بدنبال کسب مساوات طلبی در ابعاد حقوق جنسیتی خود می باشند و «اقتدار پدر سالاری» رو به افول است و به نوعی پایان  انواع خشونت علیه زنان و فضای خصوصی خانواده گرایشی به سمت عمومیت داشتن دارد .زندگی کافی شاپی،ضیافت رستورانی جای سفره خانواده را گرفته و مهدکودک ها، مدرسه ها، دانشگاه ها و رسانه ها کم کم جای خانواده برای تربیت نسل آینده را پر می کنند و  وظیفه بزرگ جامعه پذیری و انتقال فرهنگ به نسل جوان از عهده خانواده برداشته می شود، اگرچه هنوز خانواده ها نقش تعیین کننده ای در پرورش و تربیت کودکان دارند. آرزوهای خانوادگی نیز تغییر کرده است. همچنین الگوی “خانواده مرفه” جانشین الگوی “خانواده سازگار” شده است.

این حجم وسیع تغییرات نه تنها خود فی نفسه مسائل مهمی هستند ،بلکه وضعیت خانواده امروزی را در ایران به “مسأله اجتماعی” تبدیل کرده اند و لازم است تاثیرات این تغییرات را از منظر جامعه شناسی بررسی کرد.

امید علی احمدی در بررسی تجربی گسترده و ستایش انگیزی که اخیراً  (۱۳۸۹) با عنوان «تحولات معاصر خانواده در شهر تهران» انجام داده اند “تنوع ساختاری”، “کاهش نقش حمایت گری شبکه خویشاوندی”، “فردگرایانه شدن ازدواج”، “گسترش روابط پیش از ازدواج”، “افزایش جایگاه و قدرت زنان در مناسبات خانوادگی”، “کاهش گفتمان خانواده گرایی”، “افزایش آسیب ها و اختلالات خانوادگی”، “افزایش مناسبات جنسی بیرون از خانواده”، “کاهش کارکردهای خانواده” و نهایتاً “کاهش اهمیت فرزندآوری ناخواسته” را  به عنوان روندهای روبه گسترش در زندگی خانوادگی تهرانی ها نموده است.

دیوید چیل، در کتاب «خانواده در دنیای معاصر» شرح می دهد: «برای تعریف خانواده نباید از زندگی روزمره خود فاصله بگیریم. خانواده چیزی است که مردم در تعاملات روزمره و مستمر اجتماعی خود آن را مدام تعریف می کنند. تعریفی که هم شامل کنشگران در زندگی روزمره است و هم تعریف اندیشمندان علوم اجتماعی در مباحث مرتبط با زندگی خانوادگی را در بر می گیرد. اندیشمندان اجتماعی سعی می کنند این تعریف را از مدل های مورد قبول عموم مردم به دست آورند و در گفتمان برای آن معنای واحدی ایجاد کنند (چیل ۱۳۸۸: ۵۰).

“مارشال برمن”، در کتاب تجربه مدرنیته، هدف مدرنیسم را خالی کردن جامعه از همه گروه‌ها و پیوندها می‌داند تا فرد و جهانی نوین را خلق کند؛ گروهها و پیوندهایی که در عرصه سنت حکمفرمایی می‌کردند. “برمن” معتقد است که فهم وضعیت مدرن دارای دو پیش شرط است اول آنکه بپذیریم که مدرنیته از تغییر وضعیت پیشین و سلطه وضعیتی نوین خبر می‌دهد و دوم اینکه مدرنیته در همه‌ی جهان جاری شده و افراد را در سراسر دنیا به همدیگر متصل ساخته است (برمن، ۱۳۸۶). بنابراین، اگر مدرنیته را پروژه جهانی جستجوی دائمی عقلانیت، خودمختاری سیاسی و حاکمیت فرد بدانیم که انسان مدرن آن را هر روز تجربه می‌کند، جامعه ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست.

پس می توان بر حسب ساخت اجتماعی و تاریخی در جامعه ایران، سه نوع خانواده را از یکدیگر متمایز و طبقه‌بندی کرد. خانواده سنتی یا روستایی که ویژگی اصلی آن گستردگی، خانواده مدرن یا شهری که ویژگی اصلی آن محدود یا هسته ای بودن و خانواده پسا مدرن یا کلانشهری که ویژگی اصلی آن تکثر و انواع متفاوت خانواده است.

خانواده سنتی- روستایی:

اولین نوع تاثیر گذار خانواده به لحاظ تاریخی خانواده روستایی است. خانواده در جامعه روستایی ایران محملی برای پرورش نسل آینده، انتقال ارزشها و هنجارهای اجتماعی و آداب و رسوم و سنن و میراث فرهنگی است؛ علاوه بر این یک واحد تولید اقتصادی نیز می باشد که بخش عمده ای از نیازهای زندگی خانوادگی را از طریق تولید داخلی خود تأمین می نماید.

خانواده شهری گونه مدرن شده‌ی خانواده روستایی است به نحوی که می‌توان از جمله فرآیندهای خانواده ایرانی به توسعه، به ظهور خانواده شهری اشاره کرد. در سبک زندگی شهری، تکنولوژی، مصرف بیشتر، داشتن حریم خصوصی بیشتر، کاهش مناسبات همسایگی، تفکیک محل کار از محل زندگی و… دیده می‌شود. زندگی در پرتو مناسبات شهری به طور کلی، زندگی مصرفی، تجملی، بروکراتیک، رسانه ای و تا حدی مجازی است. خانواده مدرن همان ویژگی‌هایی را دارد که دنیای مدرن، یعنی ویژگی هایی مانند صنعتی‌شدن و شهری شدن را در خود دارد.

خانواده پست مدرن-کلانشهری

اگر خانواده سنتی روستایی با محوریت طبیعت محوری و کشاورزی مد نظر باشد و‌ خانواده هسته‌ای مدرن با محوریت شهرنشینی و صنعت قرین ،حال خانواده پست مدرنی ساکن در کلان شهرها تابع الگوهای تکثرگرایی است .این نوع خانواده، نوع خاصی از مناسبات را معرفی می‌کند.ترکیبی از خانواده سنتی تا مدرن ،به عبارتی همه‌ی فرایند های دنیای پست مدرن، همه شدن ها (جهانی شدن، مجازی شدن، ، زنانه شدن، مصرفی شدن، کالایی شدن، دموکراتیک شدن، جنسی شدن، زیبایی شناسانه شدن، مخاطره آمیز شدن و….)  و همه‌ی اشکال زیست را در خود سامان می‌دهد.

فضایی  مملو از کثرت ها  و سیالیت ها که به زعم داریوش شایگان وجود هویت چهل تکه ای و موزاییکی شدن و این همه خود خبر از شکل گیری نوعی سازه اجتماعی می دهد با ویژگی های منحصر به فرد که حایز اهمیت است.

الگوهای جدید زندگی خانوادگی پست مدرنی :

_ فردیت گرایی در خانواده

_خانواده های کم/ بدون فرزند

– خانواده های بدون سالمند

– خانواده ‌های هم بالین

( گونه‌ی جدیدی از زندگی مشترک است که هم بالینی نام دارد و به گواه بسیاری از محققان “زندگی مشترک بدون ازدواج در تهران روندی رو به افزایش دارد و تمایل به مناسبات جنسی غیر از زندگی زناشویی در بین مجردان و متأهلین به چشم می‌خورد). این موضوع به افزایش بیماری‌های مقاربتی و پیمان‌شکنی در مناسبات خانوادگی منجر شده است. ” (علی احمدی، ۱۳۸)

– دموکراتیک شدن خانواده

– عرفی شدن خانواده و خانواده عرفی (تحول ارزشهای دینی و گرایش به امور زمینی در برابر امور آسمانی).

_خانواده جنسی شده( هدف کسب ارضای جنسی)

– چند رسانه‌ای شدن خانواده(مصرف شبانه روزی تلویزیون،رادیو ،اینترنت ،تلفن همراه و…)

– خانواده زنانه( اهمیت تجربه زنانه و خواست‌ها، علایق، ذائقه، احساسات و زبان زنانه در خانواده)

فرجام سخن ،درست است که تغییرات زیادی در شکل و عملکرد الگوی زندگی خانوادگی مردم ایران ایجاد شده و طبق توضیحات فوق، با رشد فردگرایی، گسترش دموکراتیزاسیون، توسعه فناوری ها  و بویژه فناوری های ارتباطی، و شهرنشینی، مناسبات خانواده‌ها دگرگون گردیده است اما با وجود  این تغییرات هنوز خانواده در جامعه ایران  حائز اهمیت بوده و از نظر اجتماعی و فرهنگی یکی از مولفه های اصلی و تعیین کننده ساختار زندگی در ایران می باشد.

————————————————————————————————————————————————————————————————————-

منابع:

– برمن، مارشال،۱۳۸۶،  تجربه مدرنیته: هر آنچه سخت و استوار است دود می‌شود و به هوا می‌رود، ترجمه: مراد فرهادپور، انتشارات طرح نو، تهران

– چیل، دیوید، ۱۳۸۸٫ خانواده ها در دنیای امروز. ترجمه محمد مهدی لبیبی. تهران: نشر افکار.

– علی احمدی، امید، ۱۳۸۹، تحولات معاصر خانواده در شهر تهران، نشر شهر، تهران.

 

 

 

 

 

 

 

 

همچنین ببینید

پاپی

پرسش هایی آنتولوژیک از خود، آگاهی و خود آگاهی

         عابدین پاپی                  پرسش بنیادی از یک نشانه به منزله ...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>