جمعه , ۳۰ فروردین ۱۳۹۸

توتالیتاریسم و فرهنگ

بازدید: 8,223

نظام‌های توتالیتر از بدترین نمونه حکومت‌های سیاسی در طول تاریخ بشری بوده و هستند. از جمله ویژگی های توتالیتاریانیسم حضور یک پیشوا در رأس (هیتلر، موسولینی، بشار اسد، قذافی و …) و همچنین کنترل کلیه رسانه‌ها و عرصه‌های فرهنگی و هنری و اجتماعی است. در نظام توتالیتر، حاکمیت از شهروندان، راز زدایی کرده و در کوچک‌ترین مسائل خصوصی آن‌ها دخالت می‌کند. توتالیتاریسم حتا از اتاق خواب شهروندان نیز خبر دارد اما خود از شفافیت‌سازی عرصه حاکمیت جلوگیری می‌کند.
در هر جامعه‌ای که تغییر و تحولات سیاسی به گونه‌ای رقم بخورد که حاکمان وعده‌ی رساندن جامعه را به کمال داشته‌ باشند و حتا قصد نمایند که جدا از جامعه تحت سیطره خود، جهان را نیز به کمال رهنمون سازند، قدرت توتالیتری شکل گرفته که در آن جامعه‌ی خودی از لحاظ حرمت انسانی، پایمال شده و جهان نیز با یک وضعیت خطرناک روبه‌رو گشته است.
این وعده و وعیدهای خطرناک، گفتمانی است که توتالیتاریسم قصد دارد آن را چون چادری بر سراسر جغرافیای تحت حاکمیت خود بکشد و تلاش می‌کند برای نیل به این خواسته، همه‌ی ذهنیت‌ها، احساسات و روح‌های انسانی را یکسان سازد. توتالیتاریسم اصراری مستمر بر این دارد که سلطه‌ی خود را چنان بگستراند که افراد جامعه از سر اضطراب مجبور باشند به دلیل دوری از رسوایی و سختی فردیت، همرنگ یکدیگر شوند. به تفسیر میلان کوندرا «هر حکومت توتالیتر، در واقع اداره‌ای عظیم و واحد است؛ و از آن‌جا که در آن همه مشاغل، ملی شده است، هرکس در هر شغل و حرفه [هنرمند، نویسنده، مهندس، نماینده] یک کارمند است. کارگر، کارگر نیست، قاضی، قاضی نیست؛ مغازه‌دار، مغازه‌دار نیست؛ کشیش،‌کشیش نیست؛ بلکه همه کارگزاران حکومت‌اند.» گفتمان همسان‌سازی توتالیتاریسم، معطوف به هژمونی نیست و در صورت لزوم، سلطه‌گون است. توتالیتاریسم تلاش می‌کند از اهل فرهنگ و ادبیات و هنر برای هژمونی، حاکمیت خود استفاده نماید اما در صورت مقاومت به سهولت، به خشونت روی می‌آورد. «کوندرا»، توصیفی جالب از این رویکرد دارد و می‌گوید: «جامعه‌ی توتالیتر، به ویژه در نوع افراطی‌تر، می‌خواهد مرز قلمروهای خصوصی و عمومی را بردارد. هرچه قدرت به کدورت می‌گراید، می‌خواهد که زندگی شهروندان شفاف باشد. آرمان زندگی بی‌راز با آرمان خانواده‌ی نمونه ارتباط دارد. شهروند حق ندارد چیزی را از حزب یا حکومت پنهان کند، درست همان‌طور که کودک حق ندارد چیزی را از پدر یا مادرش پنهان سازد. جوامع توتالیتر در تبلیغات خود لبخندی آرمانی را منعکس می‌کنند: مایلند که یک خانواده‌ی بزرگ قلمداد شوند.» در مجموع، توتالیتاریسم جامعه را مثل جایگاه آینه‌ی پلیس، می‌نگرد. در آینه‌ی پلیس، متهم، افراد پشت آینه که به او خیره هستند را نمی‌بیند اما پلیس او را به راحتی مشاهده می‌کند. این قانون توتالیتاریسم است. «ایوان کلیما» در اثر خواندنی «روح پراگ» به وضعیت فرهنگ و هنر و همچنین کنش و واکنش‌های اهالی فرهنگ و هنر در نظام‌های توتالیتر نسبت به مقوله‌ی آزادی و حرمت انسان می‌پردازد. به زعم «کلیما»:‌«در صورت و به ظاهر، قدرت توتالیتری می‌کوشید، خودش را رهاننده و رهبر بشریت به سوی آینده‌ای بهتر می‌خواند (که همیشه از وضع موجود امور ناراضی است). بنابراین قدرت توتالیتری، مثل یک عامل فرهنگی، عمل می‌کرد و مدعی بود فرصتی بی‌سابقه برای پیشرفت‌های فرهنگی فراهم آورده است. به دانشمندان، وعده‌ی کار در آرامش می‌داد؛‌ به هنرمندان وعده‌ی موضوعات تازه برای الهام‌بخشی به آنان؛ و به توده‌ی گسترده‌ی مردم وعده امنیت اجتماعی و حمایت مادی.»[1]
عرصه‌ی فرهنگ نیز در نظام‌های توتالیتر بسیار مورد توجه حاکمان تمامیت‌خواه قرار گرفته و کانال محتوایی اثر هنری در نظام تمامیت‌خواه چنان شکل گرفته که نظام توتالیتر را حافظ و مدافع آزادی نشان دهد، و همچنین مادام دشمنی فرضی مردم تحت انقیاد توتالیتر را تهدید کند تا برای مردم، تنها راه رهایی‌، دست یازیدن به نظام توتالیتر باشد. اکثر جشنواره‌ها، مسابقات و رقابت‌های فرهنگی و هنری، متأثر از خصلت تمامیت‌خواهی این نظام، موید و تاییدگرِ کنش‌ها و واکنش‌های نظام توتالیتر است و در نتیجه هنرمندان واقعی، به انزوا کشیده می‌شوند و در عوض هنرمندان خودی، مزدور و جیره‌خوار به صدر می‌رسند. برخی نیز که در هنر هیچ تبحری ندارند، شعر می سرایند، عکاس می‌شوند، فیلم می‌سازند، کتاب منتشر می‌کنند و توسط داورانی چون خود به عرش می‌رسند. در چنین شرایطی است که هنرمندان و اهالی فرهنگ در صورت مخالفت چه بسا تهدید شده و یا به قتل برسند و یا باید گوشه‌ای خزیده و آثار خود را در طاقچه گذاشته و یا به تبعید بروند. این وضعیت، عرصه‌ی فرهنگ را توجیه‌گر قدرت می‌سازد و ناآزادی را ارج می‌نهد. «ایوان کلیما» به گونه‌ای قابل تأمل به این موضوع اشاره می‌کند که: «نخبگان فرهنگی، به جای دفاع از آزادی به عنوان، چیزی که نمی‌توانند بی آن زندگی کنند به تخریب آزادی کمک می‌کردند. بسیاری به این گمان افتادند که شاعرند یا میراث‌دار ارشمیدس، و سعی کردند با همین گمان دنباله‌ی کار خویش گیرند. اما زمانی که قدرت توتالیتری ماهیت واقعی‌اش را آشکار کرد، وقتی نشان داد که نه تنها بی‌فرهنگ است، بلکه خصم فرهنگ واقعی است، شاعران واقعی و میراث‌داران واقعی ارشمیدس، حسابشان از آن‌هایی که سعی می‌کردند خودشان را با رژیم توتالیتر وفق دهند چون با سرشت درونی‌شان سازگار بود، جدا شد.» در نظام توتالیتر، هنرمندان و اهالی فرهنگ دو دسته می‌شوند. دسته‌ای که تسلیم شرایط نظام حاکم شده و برای تداوم سیستم شعر می‌سرایند، فیلم تولید می‌کنند، نمایش به صحنه می‌برند، رمان می‌نویسند و جشنواره‌هایی با موضوعات مورد تایید سیستم طراحی کرده و یا در چنین جشنواره‌هایی جوایز متعدد کسب کرده و به صدر عرصه‌ی خود می‌رسند. در این دسته به جای کشف استعدادها و متخصصین، افراد خودی و متعهد هم به عنوان متخصص جا باز کرده و پیش‌قراول عرصه‌ی فرهنگ می‌شوند. کتب این افراد به تعداد زیاد منتشر می‌شود. عکس‌های غیرخلاق آن‌ها به صورت مجموعه منتشر می‌شود و نمایشگاه‌‌های متعدد از کارهایشان برپا می‌شود، فیلم‌هایشان با رانت‌های دولتی پرفروش می‌شود و اشعارشان چاپ شده و به زبان‌های دیگر ترجمه می‌گردد و …برخی از اینان نیز مدیریت‌های فرهنگی را تصاحب می‌کنند. مراکز اسناد، پژوهشی و فرهنگی به آنان سپرده می‌شود تا کار پژوهشگران و محققان واقعی سخت شود و کار خودی‌های تایید شده‌ی سیستم، تسهیل گردد. با مدیریت «نظامی»! این افراد کار فرهنگ، به صورت پادگانی شده و هرکه چاپلوس‌تر، عزیزتر و هنرمندتر شمرده می‌شود و ارتقاء درجه پیدا می‌کند و هر که معترض شد به انزوا کشیده شده و محروم می‌شود. مدیریت فرهنگی و پژوهشی نظامی مورد تایید نظام‌های توتالیتر است و بر همین مبنا مدیر پسینی، نظامی‌تر از مدیر پیشینی عمل می‌کند و بر اهالی واقعی فرهنگ هر روز بدتر از دیروز می‌شود و سال به سال دریغ از پارسال! در عرصه‌ی رسانه‌ای هم قضیه چنین است، اگر بر اساس فشارهای گذار چندساله‌ی طول عمر نظام توتالیتر رسانه‌هایی منتقد مجوز انتشار یافته و سبق و سیاق انتقادی خود را ادامه دهند در صورتی‌که توقیف و تعطیل نشوند، آگهی‌های آن‌ها حذف شده و به واسطه‌ی دولتی بودن تمام امور در نظام توتالیتر، به رسانه فشاری بیش از حد تحمل وارد می‌شود تا رسانه تیغ انتقادی را کند نماید و خنثی شود. دسته دوم، دسته‌ی روشنفکران و اهالی فرهنگ واقعی هستند. این افراد به دلیل استقلال و داشتن نگاه انتقادی مدام گرچه مسند کاری خود را از دست داده‌اند و جایی برای عرضه‌ی آثار فرهنگی، هنری و رسانه‌ای خود ندارند اما در عرصه‌ی عمومی دارای اعتبار شده هستند و مورد اعتماد بدنه‌ی اجتماعی هستند. به زعم «کلیما»: «در سرزمین‌هایی که در طول قرن‌ها سرکوب ملی و فرهنگی، فرهنگ و علی‌الخصوص ادبیاتی، به زعم این سرکوب، تولید شده است که بسیار مردمی و مورد احترام بوده است.» نظام توتالیتر با این اهالی ادبیات و فرهنگ سر خصم دارد و با خشم به آن‌ها می‌نگرد. آن‌ها افرادی را در این عرصه می‌خواستند که به آن‌ها مشروعیت دهد نه این‌گونه افراد. به زعم کلیما:‌ «قدرت‌های بر سر کار نیازمند شاعران بودند تا بتوانند نیات و اعمالشان را در شعر بپوشند. آن‌ها، حتا نیازمند ارشمیدس‌ها بودند، که در دوایرشان بتوانند مردمان را به محاصره درآورند. آن‌ها شاعران و ارشمیدس‌های فرمانبردار می‌خواستند، یا حتا شکسته و خرد شده، آن‌ها نیازمند فرهنگی بودند که به تعبیر “واسلاوهاول” هرگز نتوانند از «چارچوب یک آگاهی اجتماعی اساساً، دروغین فراتر برود، و از داد و ستد تجربه‌ی اصیل از جهان فقط ظاهرش را داشته باشد». قدرت‌ها بر سر کار، معمولاً می‌توانستند با وعده و وعید، با رشوه، با عطایا و بعضاً حتا با زور، بخشی از نخبگان فکری را جذب کنند». اما توتالیتاریسم با همه‌ی این اعمال فشار فقط دسته‌ی اول را توانست به خود جذب کند و دسته‌ی دوم که اهالی واقعی فرهنگ بودند منتقد ماندند و همین موجب اضمحلال توتالیتاریسم می‌شود. همان‌طور که کلیما در تجربه‌ی کشور خود، «چک» ذکر می‌کند: «موضع ضد انسانی و ضد فرهنگی، یک فروپاشی را به دنبال خواهد داشت.»

حمید موذنی

 

همچنین ببینید

پاپی

درآمدی خود کاوانه به مقوله ی خودکشی

             عابدین پاپی نام این نوشتار را نه می توان مقاله نامید و نه گفتاری ...

۲ دیدگاه

  1. ولد زن به حمید موذنی سلام می کند.جاوید شاد

  2. مقاله ی فوق از جهات متعددی از منظر علمی قابل بررسی و انتقاد است و نگاذنده معتقد است این مقاله از منظر علمی دارای توانایی چندانی نیست، چرا که:
    پیش از هرچیز نبود ارجاعات این مقاله، دانشگاهی(آمادمیک) و علمی بودن آن را تحت الشعاع قرار می دهد، که البته این امر با لطف مجله حاضر قابل حل است.
    از سوی دیگر ظاهر مقاله یک مقاله ی علمی است اما باطن آن یک انتقاد سیاسی است که با اندکی دقت از سوی صاحبان فن خود را به آسانی هویدا می کند، حال آنکه برای نوشتن یک مقاله با چارچوب های علمی محقق موظف است بی قضاوت و حب و بغض دست به نگارش بزند، عدم رعایت این امر باعث شده که مصادیقی از جامعه ی تحت سیطره ی توتالیتارست ارائه شود که با واقعیت مفهوم شناختی آن در تضاداست.
    نقدی که وارد شد، یعنی تداخل گرایش های سیاسی در مقاله ای علمی، در دیگر آثار آقای موذنی و بالاخص در کتاب بازنگری انتقادی ایشان نیز کاملا قابل رویت و بررسی است. این امر بی شک از توان علمی یک اثر می کاهد.
    از سوی دیگر، اگر بپذیریم قصد نگارنده بیان مفهوم شناختی نظام توتالیتاریست است ، نوآوری و حرف تازه ای از سوی نویسنده زده نشده است، یعنی مخاطب می تواند با رجوع به کتبی که در این حوزه نوشته شده اند به تمامی به مفهوم آن پی ببرد و از این رو نویسنده ی این مقاله کار تازه ای نکرده است، جز بیان گرایش های شخصی خود و بیان مصادیقی خاص.در واقع می توان گفت: این مقاله فاقد یک مولفه ی دیگر مقالات علمی یعنی نوآوری است که این امر نیز توان علمی این اثر را تا حد قابل توجهی کاهش می دهد.
    نکات مثبت این اثر نیز در معرفی توتالیتاریست است که همه به نقل از دیگران است.
    با تشکر از مجله ی عقربه و باآرزوی موفقیت روزافزون برای نگارنده ی این مقاله جناب آقای موذنی.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>